İnanmak Başarmanın Yarısı mı? Kendine İnanmadan Başarılır mı?
Başarmanın yarısı nedir? İnanmak öyle değil
mi? En azından hepimiz hayatımız boyunca şu klişeyi duyduk: İnanmak başarmanın
yarısıdır. Peki bu popüler söylem psikolojik ve felsefi bir gerçekliğe mi
dayanıyor, yoksa sadece kendimizi rahatlatmak için kullandığımız bir illüzyon
mu?
Gerçekten öyle mi? İnanmak başarmanın
yarısı olabilir mi? Veya başarı sadece inanmakla mı gelir? İnsan inanmadığı bir
şeyi başaramaz mı? Hatta çok daha güzel bir sorum var: Bir insan,
başaramayacağına inandığı halde çalışmaya devam ediyorsa aslında neye inanıyordur?
Kısaca cevaplayayım: Bence hayır, inanmak
başarmanın yarısı değil. Ama kendine inanmanın başarıdaki rolünü de yok
saymıyorum. Bu yazıda kendine inanmanın başarıya etkisini, inanmadan başarılıp
başarılamayacağını ve inanıp da çabalamamanın neye yol açtığını kendi
düşüncelerimle anlatacağım.
Burası Akıl Otağı. Ve bugünkü konumuz:
İnanmak.

İnanmak Nedir? TDK'ya Göre İnanmak Ne Demek?
İnanmak hakkında konuşmadan önce, onun ne
anlama geldiğini bilmeliyiz. TDK'ye (Türk Dil Kurumu) göre inanmak; bir şeyi
doğru olarak benimsemek, birini doğru sözlü olarak bilmek, bir şeyin
doğruluğunu kabul etmek, kanarak aldanmak, iman etmek anlamlarına gelmektedir.
Tanımdaki "kanarak aldanmak" detayı oldukça manidar, değil mi? Belki
de başaracağına inanmak, bazen insanın kendine söylediği en güzel yalandır.
Kendine İnanmak Ne Demek?
Kendine inanmak; bir insanın potansiyeline,
bilgisine, yeteneklerine ve kararlarına duyduğu içsel güvendir. Psikolojide bu
kavram genellikle öz-yeterlilik (self-efficacy) olarak adlandırılır ve
özgüvenle yakından ilişkilidir. İnanmak bir şeyden şüphe etmediğimiz zaman
ortaya çıkan bir duygudur. "Ben bunu başaracağıma inanıyorum," deriz
mesela. Şüphe etmeyiz kendimizden. Çünkü şüphe inancı yıkar. İnanmak şüphe
etmeme halidir.
Desem de inanmayın. Çünkü insan inanırken
de şüphe edebilir. İnanırken de korkabilir. Ancak eğer ufacık bir şüphe, inanç
duygularımızı tamamen yıkarsa; işte o zaman inanmak, inanmak olmaktan çıkar.
Şüphe ve sorgu haline dönüşür. Ama bu da kötü değildir. Hatta bence körü körüne
inanmaktan çok daha iyidir.
Şüphe etmek, kararlarınızı yeniden gözden
geçirmenizi sağlar. Sizi dinç, ayık ve gerçekçi tutar. Bir şeyden şüphe etmek,
ona daha sıkı inanmak için harika bir sebep olabilir. Ona bir delille, somut
bir olayla inanmanızı sağlar. Ancak burada konuyu dağıtmayacağım.
İnanmak başarmanın yarısı olabilir. Ben
öyle düşünmüyorum ama bu söz bugünlere kadar gelmiş. Demek ki bir seveni var.
Fakat inanmak başarmanın yarısıdır kavramına girmeden önce başka bir konuyu
tartışmamız gerekiyor: Başarı nedir?
Sizlere başarının ne olduğunu burada uzun
uzadıya anlatmayacağım. Çünkü bununla ilgili zaten harika bir yazım var.
İsterseniz sitemizden "Başarı Nedir?" diye aratarak, isterseniz de
sitemizdeki "Başarı Nedir? İnsan Neden Başarılı Olmak İster?"
yazımıza tıklayarak ilgili içeriğe gidebilirsiniz. O yazıyı okuduğunuzu farz
ederek devam ediyorum; çünkü o yazıyı okumadan bu yazıyı anlamayabilirsiniz.
İnanmak Gerçekten Başarmanın Yarısı mı?
Bu bölümde "inanmak başarmanın yarısıdır" sözünü üç farklı başlıkta inceleyeceğiz:
- Kişi başaracağına inanır ve çalışır.
- Kişi başaracağına inanmaz ama çalışmaya devam eder.
- Kişi başaracağına inanır ama yeterince çaba göstermez.
Bu üç başlığa geçmeden önce yazının
başından beri bahsettiğim söz hakkındaki fikrimi beyan etmek istiyorum. İnanmak
başarmanın yarısı mı?
Bence
değil. Çünkü:
Bazen başarmak inanmaktan daha kolaydır.
İnanmak o kadar korkakça ve güç gelir ki insana, kendine tonlarca bahane
uydurursun. İnsanın kendine inanmasının, başarısızlık ihtimaliyle yüzleşmesini
gerektirdiğini fark etmesidir. Bilgisizim, deneyimsizim, başaramam, yapamam vb.
İşte korkakçadan kastım budur.
Ama bazen de inanmak başarmaktan çok daha
kolaydır. Hatta genelde böyledir. İnanmak o kadar kolay olur ki şaşırır
kalırsın. Fakat kalan yarımı gerçekleştirmek, yani başarıya ulaşmak, inanmaktan
çok daha zordur. Bazen inanmadan da başarabilirsiniz. Bazen inansanız da
başaramayabilirsiniz. Bazen her ikisini birden yaparsınız ama yine
başaramazsınız. Ucundan dönersiniz.
Yani anlayacağınız: İnanmak başarının
yarısı olabilir. Ama o yarım öyle bir yarımdır ki, başarıya ulaşmaktan kat be
kat daha kolaydır. Ancak kalan yarımı gerçekleştirmek o kadar zordur ki,
kendinize olan inancı bile kaybedebilirsiniz.
Kişi Başaracağına İnanır ve Çalışırsa Ne Olur?

Benim bu üçlü arasında en iyi gördüğüm
ikinci seçenek olabilir. Hayal kırıklığı 5/10'dur. Neden? Çünkü iki seçenek
var: Başarmak ve başarısız olmak. 5/10. Yani 1/2. En azından ben kendimce böyle
orantıladım. Yarı yarıya yani. Bazen başaracağımıza çok inanırız. "Ben
bunu yaparım, ben değil de kim yapacak, bunu başarmamam için önümde hiçbir
engel yok," deriz kendimize. Ve çalışırız da. Bu lafların altını doldurmak
için çalışırız.
Ama bazen çalışmak yetmez. Belki doğru
yöntemle çalışmamışsındır, belki stratejin yanlıştır. Ama neticede
çabalamışsındır. Beynin o an sana madalyonun kötü tarafını göstermez; sadece
çalıştığın gerçeğine odaklanır. Nasıl çalıştığına değil.
Tüm bu çalışmaların sonucunda başarısız
olacaksın belki de. Hatta belki çoktan oldun ama henüz yüzleşemedin. Her şey
sona erdiğinde yüzleşeceğin o acı gerçek: Başaramamak. Farz edelim ki başardın,
o zaman sorun yok; ne mutlu sana. Ama ya başaramazsan? İşte o zaman seni
nelerin beklediğini düşündün mü? İnancının kırılması, başaramamanın getirdiği
hüzün ve keder, kendine karşı olan güvenin yerle bir olması. Çok çalışmak ama
yine de başarısız olmak; işte en üzücü şeylerden birisi bu. Kendine ne kadar
inanırsan inan, ne kadar çabalarsan çabala; bazen sadece çalıştığınla kalırsın.
Tüm emeklerin boşa gitmiş gibi hissedersin. İşte o zaman geri dönmesi en zor
duyguya kapılırsın: Yıkıklık.
Kişi Başaracağına İnanmaz Ama Çalışmaya Devam Ederse Ne
Olur?

İşte benim en sağlıklı ve gerçekçi gördüğüm
yöntem tam olarak budur. Üç seçenek arasından bence en sürdürülebilir olanı.
Benim motivasyon stratejim de buna dayanır: Asıl hedefimi her zaman ikincil
plan yapar, hayalimdeki ana hedefi ise çok daha yükseğe taşırım. O devasa
hayale körü körüne inanmam; ama durmaksızın çalışırım.
Eğer günün sonunda başarırsam, inanmadığım
ve imkânsız gördüğüm bir şeyi başarmanın getirdiği muazzam mutlulukla havalara
uçarım. Eğer o büyük hayalimi başaramazsam, zaten ikinci plana koyduğum ama
asıl gerçekçi hedefim olan şeyi çoktan başarmış olurum ve yine mutlu olurum.
Elbette her şeye rağmen tamamen başaramama durumu da var. Ama fark ettiniz mi?
Bu rasyonel modelde, ilkine göre psikolojik olarak çok daha fazla ayakta kalma
ve mantıklı başarı şansı var.
Yani soruyu "kendine inanmadan
başarılır mı?" diye sorarsanız cevabım şu: Başarılır; yeter ki çalışmaya
devam edilsin.
Kişi Başaracağına İnanır Ama Yeterince Çaba Göstermezse Ne
Olur?

İşte bu bence üç seçenek arasındaki en
salakça ve en tehlikeli sonuç. Başaracağına inanıyorsun, ne güzel. Peki
başarmak için ne yapıyorsun? Gerçekten inanmak başarmanın yarısı mı yani?
İnandın ve durdun. O halde kalan o devasa yarımı kim, hangi çabayla dolduracak?
İnandığın bir şey için eyleme geçmezsen nasıl başarmayı düşünüyorsun?
"Armut piş, ağzıma düş,"
deyiminin gerçekleşmesi mucizevi bir ihtimaldir. Bunu çabalamadan
yapabiliyorsan ya üstün zekâlı bir dahi olmalısın ya da kelimenin tam anlamıyla
aşırı şanslı. Peki şans nedir ve gerçekten var mı? İşte bu da başka bir Akıl
Otağı yazısının konusu.
Çabalamadığımız şeyleri başarmamız için ya
doğuştan gelen muazzam bir yeteneğimiz olmalı ya da arkamızda sağlam bir
destekçi, bir torpil. Eğer bu iki unsurdan biri yoksa... Sen neyine güvenerek
çabalamadın?
Seni de anlıyorum. Ben de bazen böyle olabiliyorum çünkü. Çabalamaktan, emek vermekten korkuyoruz. Peki neden?
- Başarısızlık korkusu: Bir kez başarısız olduğumuz için bir daha denemekten ürkmek, geçmişin zihnimize fısıldadığı bir prangadır. Bunun geçmiş ile takıntı arasındaki ince çizgisini sitemizdeki "Geçmişe Takılı Kalmak Nedir? Geçmiş Mi, Takıntı Mı?" yazımda konuşmuştum.
- Emeklerin boşa gitme endişesi: Çabalarımızın karşılıksız kalmasından korkuyoruz.
- Ego incinmesi: Başaramadığımızda çevremize karşı rencide olmaktan çekiniyoruz.
- Yöntemsizlik: Nasıl çalışacağımızı veya nereden başlayacağımızı bilmiyoruz.
Sonuç olarak; inanıyoruz ama çabalamıyoruz.
Ya da korkularımız yüzünden çabalayamıyoruz.
Başaramayacağına İnanan Biri Neden Çalışmaya Devam Eder?

Peki, şimdi yazının başında sorduğum o can
alıcı soruya geri dönelim: Bir insan, başaramayacağına inandığı halde çalışmaya
devam ediyorsa aslında neye inanıyordur?
Ben sanırım o insanım. O yüzden yazının
kalan bu kısmında kendimi, yani aslında hepimizin içindeki o tezatı
anlatacağım.
Bazen başaracağımıza inanmayız. Ama işin
ilginç yanı, başaramayacağımıza da tam olarak inanmayız. Aslında neye
inandığımızı bilmediğimiz bir araftayız. İçimizden gelen amansız bir ses bize
sürekli "devam et" der. Kendimize, hiç inanmadığımız halde büyük bir
hırs yaparız. Sadece kendimizle yarışmak, kendimizi test etmek için çabalarız.
Belki de kendimize ne olursa olsun inancın ötesinde bir irade olduğunu
göstermek istiyoruzdur. İnanmanın da inanmamanın da mutlak başarıyı tayin
etmediğini kanıtlamaya çalışıyoruzdur. En azından ben kendimce böyle
düşünüyorum.
Ya da basitçe; başarıp başaramayacağımı
bilmiyorum ama denemekten ve savaşmaktan kaçmak istemiyorum. Sadece denemek
istiyorum. Körü körüne inanmadan, rasyonel bir şekilde denemek. Büyük
beklentilere girip ruhumu hırpalamıyorum ama hiçbir şey yapmadan uyuşukça
durmayı da reddediyorum. Adım atmadan çaresizce beklemektense yürümeyi;
yürürken takılıp takılmayacağımı, sınırlarımın nereye uzandığını kendi
gözlerimle görmeyi istiyorum galiba.
En azından ben böyle hissediyorum.
Sonuç: İnanmak Başarmanın Yarısı mı?
Toparlayacak olursam: Bana göre inanmak
başarmanın yarısı değil; olsa olsa en kolay yarısı. Kendine inanmak değerlidir
ama tek başına yetmez. İnanmadan da başarılabilir, inanıp çalışmayınca da
başarılamaz. Önemli olan, inansak da inanmasak da adım atmaya devam etmek.
Burası Akıl Otağı. Ve bugünkü yazımız:
bitti.
En azından ben bitirmek istedim. Çünkü
bazen kelimeleri uzatmanın pek bir faydası olmaz. Konuşacak çok şey, zihnimizi
kurcalayan yüzlerce soru var; ancak bazen sadece susup düşünmek, durup
eylemleri gözlemlemek en büyük başarıdır. İyi günler dilerim, kendinize iyi
bakın.
Yasal Uyarı
Unutmayın,
ben bir psikolog veya psikiyatrist değilim. Bu alanda akademik bir uzmanlığım,
diplomam ya da klinik eğitimim bulunmamaktadır. Akıl Otağı, sadece düşünmeyi,
felsefi ve psikolojik sorgulamalar yapmayı seven bir insanın kişisel alanıdır.
Bu yazıdaki tüm başlıklar, analizler ve makaleler benim kendi özgün
düşüncelerim ve kişisel fikirlerimden ibarettir.
Kaynaklar
1.
Bandura, A. (1977).
Self-efficacy: Toward a unifying theory of behavioral change. Psychological
Review, 84(2), 191-215. https://doi.org/10.1037/0033-295X.84.2.191
2.
Talsma, K., Schüz, B.,
Schwarzer, R., & Norris, K. (2018). I believe, therefore I achieve (and
vice versa): A meta-analytic cross-lagged panel analysis of self-efficacy and
academic performance. Personality and Individual Differences, 127, 130-142. https://doi.org/10.1016/j.lindif.2017.11.015
3.
Locke, E. A., & Latham, G.
P. (2002). Building a practically useful theory of goal setting and task
motivation: A 35-year odyssey. American Psychologist, 57(9), 705-717.
https://doi.org/10.1037/0003-066X.57.9.705
4.
Giel, S., et al. (2020). Fear
of failure: A polynomial regression analysis of the joint impact of the
perceived learning environment and personal achievement goal orientation.
Anxiety, Stress, & Coping. https://doi.org/10.1080/10615806.2019.1695603